O Clásico, a Roxa, a Armada...

Como bo aficionado ao fútbol que son, onte vin o Madrid-Barcelona a través dunha das varias canles que retransmiten fútbol nos Estados Unidos. Coma de costume, foi o duelo no cumio, o partido máis importante da tempada, con Cristiano Ronaldo e Messi, os dous mellores xogadores do momento, fronte a fronte e os brancos tentando salvar un ano que, malia os moitos millóns gastados, semella que non ha trae-los éxitos agardados. Todo isto puiden lelo na prensa deportiva ao longo de toda a semana e todos estes tópicos non me impresionaron, porque nisto do fútbol, as palabras moitas veces deixan de ter significado á forza de seren repetidas. Mais o que si me sorprendeu foi que a meirande parte dos medios se referisen ao partido como o Clásico, termo que os comentaristas estadounidenses repetiron a fartar. Dende sempre, o Madrid-Barça tense chamado o derbi ou o partido do século ou algo polo estilo, anque nunca chegue a se-lo partido do século porque cada século hai enfrentamentos de máis entre os dous conxuntos. Só dende hai un par de anos, os xornalistas deportivos españois—que moitas veces nin xornalistas parecen—veñen copiando iso d'o Clásico da tradición futbolística latinoamericana, onde si hai encontros así denominados, tentando crear unha nova tradición cando xa existe unha propia. Mais, pregúntome eu, por que ocorre isto?

Supoño que será unha estratexia de mercadotecnia pra seguir a vender xornais e pra te-la audiencia pendente do partido. Existindo xa a expresión o derbi, non é realmente preciso troca-la terminoloxía. Neste caso, semella que o termo utilizado pouco importa: tanto ten clásico coma derbi, a verdade; o partido virá a se-lo mesmo e ha gañar quen máis goles marque. Mais púxenme a pensar un chisco (é que ás veces teño tempo libre de máis) e decateime de que noutras ocasións, estas tradicións creadas polos medios de comunicación si que teñen unha intención ulterior, moitas veces de carácter político ou nacionalista. E agora que a vindeira Copa do Mundo de fútbol está por chegar, comezamos xa a escoitar aos xornalistas describi-las fazañas d'a Roxa, da selección española. Tal denominación, claro, refírese á cor da camisola de España e pode xurdir por analoxía cos bleus franceses, mais lonxe de ser un termo neutro, identifícase coa cor do sangue e coa suposta furia deses guerreiros españois en pantalóns curtos, converténdose nunha evidente exaltación nacionalista. O mesmo ocorre cos xogadores españois de tenis, que, tomados en conxunto, forman a Armada, termo un tanto nostálxico que nos remite ao pasado imperial de España e que, polo tanto, pouco ten que ver co tenis. É curioso como os medios forman e inflúen no léxico dos individuos, tinxindo subrepticiamente algunhas verbas chave de significados nada neutros: ás veces, o deporte deixa de ser deporte pra voltarse declaración ideolóxica.

No tocante ao Madrid-Barça, o partido non foi moi espectacular e eu vivino con menos paixón do que un madridista ou un culé, pois tendo nacido perto de Vigo, o único equipo que verdadeiramente me emociona é o Celta. Iso si, o Barcelona voltou demostrar que, hoxe por hoxe, segue a ter mellor conxunto có Madrid e que hai que dar tempo aos proxectos pra que se solidifiquen antes de esixir resultados.

O Teotónio.

Misivas

Recoñezo que dende sempre teño sentido un agarimo especial polas cartas escritas de puño e letra. Gústame escribilas, envialas, recibilas, olla-lo selo, verifica-la información que aparece no mataselos. De feito, hai xa moito tempo que vivo nos Estados Unidos, mais inda escribo cartas a aqueles que considero amigos verdadeiros, mesmo anque saiba que moitos deles non han respondelas ou que o farán por correo electrónico, que é máis rápido, si, pero tamén moito máis impersonal e, na miña opinión, impropio pra tratar segundo que cousas.

Se cadra é porque as cartas espertan o meu lado máis romántico, ou porque estou un chisco anticuado, ou quizais porque xa vou vello, pero anque teño entrado nesa revolución tecnolóxica chamada internet sen problema ningún (e continúo a facelo tódolos días), non lle teño collido o xeito aos e-mails. Escríboos a cotío, coma calquera, e ás veces atráeme a súa inmediatez, mais ao mesmo tempo preocúpame a súa perdurabilidade. Porque, xa que logo, onde fica gardado un correo electrónico? Como e cando teremos acceso a el?


O outro día, sen ir máis lonxe, a miña muller e máis eu atopamos nunha libraría de vello unha antiga edición ben coidada e en perfecto estado das cartas completas de Robert Louis Stevenson, reunidas, como debe ser, por estricta orde cronolóxica. De cando en vez, gústame le-la correspondencia daqueles escritores ou personaxes históricos que me interesan. Supoño que orixinalmente estas cartas non foron escritas pra seren lidas por ningunha outra persoa agás o seu destinatario, mais sempre resulta interesante botar unha ollada aos recunchos privados da vida de certos personaxes, e as cartas dannos a oportunidade de tirar unha visión máis íntima e, se cadra, comprender mellor algunha obra. Iso coido eu, ou alomenos, o voyeur que moitas veces reside en min...

Gustei da lectura das cartas de Stevenson, si, mais as súas misivas fixéronme pensar no que ha ocorrer nun futuro, agora que eses escritores ou personaxes históricos xa non escriben cartas, e a dúbida mesmo chegou a preocuparme: e el haberá alguén que recolla os e-mails completos de fulano en forma de libro? Ou ficará todo este material perdido nalgún lugar do ciberespacio? Non teño resposta a estas preguntas, e ben mirado, nin sequera son preguntas importantes. Mais eu inda gardo cáseque tódalas cartas que recibo dos meus familiares e amigos, mesmo algunha que outra carta de amor, esas cartas que, segundo a vella canción portuguesa, son "pedaços de dor sentida de alguém". Despois de todo, son retallos e retrincos da nosa vida, non si?

O Teotónio.

Polisemia, política e Polanski

Nunha recente entrada do seu blog, o escritor Francisco Castro observa que a miúdo a dereita se apropia dalgunhas das verbas emblemáticas da esquerda, trocándolle-lo significado e adaptándoas aos seus fins. Ten toda a razón, claro, pero ocórreseme a min, seguindo coa súa reflexión, que isto non é nada novo. Dende os tempos máis remotos da historia do xénero humano, o discurso do poder ten desenvolvido a capacidade de acubillar e absorbe-los discursos disidentes co obxectivo de rematar co seu carácter de disidencia. Abonda con escoller algúns termos chave e utilizalos pra designar unha realidade diferente, normalmente oposta á que o discurso rival lles ten outorgado, darlles unha connotación máis conveniente. É que, ao cabo, unha cualidade inherente á linguaxe é a de ser polisémica, e esta pluralidade semántica das verbas fainas maleábeis, permitindo que podamos usalas segundo nos conveña. Iso se a verba en cuestión inda ten algún significado, pois xa se sabe que, a forza de utilizalas tan a cotío e en balde, algunhas palabras perden o seu significado.

Por algunha razón, todo isto lémbrame que hai uns días vin a última película do director Roman Polanski, un thriller ben xeitoso titulado The Ghost Writer, no que Ewan McGregor interpreta a un "escritor-pantasma"—gústame a denominación destes anónimos mercenarios da literatura na lingua inglesa, moito máis axeitada có termo de dubidosa orixe que empregamos na nosa—contratado pra revisa-lo manuscrito das memorias dun ex-Primeiro Ministro británico (Pierce Brosnan) que vén de ser acusado de axudar a perpetrar crimes de guerra. Haberá quen vexa unha certa dose de antiamericanismo no filme, e non direi que non a haxa, mais a min paréceme que a mensaxe principal do Polanski non é esa. Pra min, a película fala máis ben da relación entre a política e a linguaxe, de como moitas veces os políticos se valen das palabras, da súa polisemia e maleabilidade, pra deforma-la realidade cando as cousas lles veñen mal dadas, unha metamorfose que converte as verbas en escudos que lles permiten evadir responsabilidades se é preciso. Non sei se esa é a intención real do Polanski no seu filme; se cadra, el só quería facer un thriller que mantivese a atención do espectador na pantalla de principio a fin, mais esa é unha das cousas que eu tirei en limpo da miña visita ao cine ese serán. Convídovos a que vexáde-la película e xa veremos se estades dacordo conmigo ou non. A verdade é que paga a pena.

O Teotónio.

Sobre o castelán como lingua principal de EE.UU. e o "English Only"

Teño escoitado a máis dun político español, e mesmo a xente na rúa cando volto a España, gabarse da crecente importancia que a lingua castelá está a adquirir nos Estados Unidos. Coma se iso fose motivo de orgullo e non un fenómeno motivado por causas de carácter macroeconómico. Mais non nos trabuquemos, que normalmente a realidade non é como a pintan. É certo que o castelán se fala cada vez máis neste país, dependendo da zona que consideremos, claro: non hai máis ca ir a grandes superficies coma Walmart ou Lowe's pra constatar que alí tódolos carteis son bilingües, anque ás veces teñan abondosos erros ortográficos. Ademais, as canles de televisión e as emisoras de radio dirixidas á comunidade hispana están a multiplicarse. Pero, agás nalgúns casos excepcionais, nos Estados Unidos o castelán non é unha lingua de prestixio. Ese papel deténtao o inglés, e o castelán é unha lingua que se identifica moitas veces con ese sector da sociedade que se ocupa dos traballos que os demais non queren facer, un sector visto como máis pobre e cun índice cultural máis baixo. Como tódalas xeneralizacións, non fai falta dicir que se trata dunha imaxe inxusta, argallada por unha parte da sociedade pra desacreditar a outra. En resumo, unha imaxe que resulta tan real coma esa imaxe contraria que ás veces quere venderse en España, sospeito que na procura dalgún tipo de rédito político.


Como xa dixen, o que é incontestábel é que os hispanofalantes están a incrementarse nos Estados Unidos, un feito comprensíbel se temos en conta os milleiros de inmigrantes latinoamericanos que se establecen eiquí escapando das difíciles situacións socioeconómicas das súas terras de orixe. E, por suposto, sempre hai alguén que, nestes casos lingüísticos, quere crear problemas onde realmente non existen. O verdadeiro problema chega cando os outros escoitan o discurso dese alguén e o converten nunha proposta lexislativa totalmente carecente de sentido. Iso foi o que ocorreu hai uns meses no estado de Tennessee ao someterse a referendo a lei do "English Only", é dicir, un proxecto de lei que pretendía que tódalas accións de tipo legal se levasen a cabo en inglés. Os promotores desta lei argumentaban que a utilización de tradutores supuña gasto de máis pra o estado, mais non é difícil espreitar intencións moito máis escuras tras desas verbas. O "English Only" non só vai en contra da diversidade lingüística e cultural que é necesariamente inherente aos Estados Unidos, senón que terxiversa a realidade da vida cotiá deste país, no que a diversidade lingüística non é un problema real. Na práctica, a única lingua falada por toda a poboación que convive eiquí é o inglés; se cadra, algúns dos inmigrantes que chegan aos Estados Unidos non falan inglés, pero como tódolos inmigrantes en tódalas épocas da historia, preocúpanse de aprendelo. Pola conta que lles ten. Ademais, os seus fillos han falar inglés, e en moitos casos, nin sequera falarán a lingua da terra dos seus pais, pois como xa dixen, o inglés é o idioma prestixiado, non o chino, o coreano ou o castelán.

Neste ocasión, por certo, a sensatez impúxose, e a lei do "English Only" foi rexeitada por unha ampla maioría. Deixaremos algunha vez de ver problemas onde realmente non os hai?

O Teotónio.

Alice in Wonderland

O outro día, a miña muller e máis eu fomos ve-la adaptación cinematográfica de Alicia no País das Marabillas feita por Tim Burton. Á entrada do cine Studio on the Square había unha chea de rapaces e rapazas vestidos coma os personaxes da obra de Lewis Carroll, un pouco ao estilo deses rapaces que levan capas negras e variñas máxicas na man cando van ver unha de Harry Potter. Pero Alicia non é Harry Potter: é un libro moito máis dificil de levar á pantalla, e penso que Tim Burton, autor de películas excelentes coma O pesadelo antes de Nadal ou Sleepy Hollow fracasa no seu intento.

Vexamos por que. Lembro ter lido a historia de Alicia un milleiro de veces (cando estaba no instituto, collía o libro no lugar de estudar pra os meus exames de matemáticas e física) e sempre me ten impresionado por ser unha obra na que a linguaxe xoga un papel moi importante. De feito, a tradución ao castelán que lin moito antes de poder le-lo orixinal en inglés estaba chea de notas ao pé pra explica-los moitos xogos de palabras nos que se basean algunhas das partes máis divertidas. Todo isto non é doado de adaptar ao cinema, e o humor intelixente de Carroll non aparece por ningures na versión de Burton.


Ademais diso, o director converte Alicia no País das Marabillas cáseque nunha historia épica: Alicia remata converténdose nunha guerreira que debe salva-la terra das marabillas do perigo do Jabberwocky. Burton pon énfase nun aspecto (o da acción) que non é un elemento principal nin do primeiro libro de Alicia nin da súa continuación, Alicia do outro lado do espello, desvirtuando ese exercicio literario na arte do nonsense que é o poema do Jabberwocky.

Aínda así, a película ten as súas cousas positivas: as interpretacións dos actores, en xeral, están ben, os efectos especiais crean un País das Marabillas de grande calidade plástica, inda que sexa moito máis escuro có que describe Carroll nos libros. Ademais, a idea de que Alicia volta ao País das Marabillas anos despois da súa primeira visita é interesante en si mesma, mais penso que Burton a desaproveita centrándose de máis na acción. Sei que calquera de vós podería argumentar que esta non é máis ca unha versión persoal da historia de Alicia feita por Burton, a súa propia lectura do libro. E teríades razón, pero a min non me convenceu. Ou sería que non a vin en 3-D?

O Teotónio.

Limiar a estas miñas teimas

Cando, en novembro de 1825, Sir Walter Scott decidiu comezar por fin a escribi-lo seu diario, velaquí as verbas que elixiu pra abrilo: "I have all my life regretted that I did not keep a regular Journal". Por varias razóns, non é a miña intención emular ao escritor de Ivanhoe.

En primeiro lugar, isto non é un diario regular; escribirei nel cando considere que teño algo que dicir e tamén probabelmente cando non teña nada que dicir pero sinta ganas de escribir. É dicir, cando me pete, que para algo a Internet é un terreo libre no que cada quen fai o que desexa, no mellor dos casos sen incomodar aos demais. En segundo lugar, Scott comezou o seu diario porque sabía que os seus editores ían publicalo nun futuro: e con razón, pois el si que tiña cousas interesantes que contar. A miña vida, anque non me poda queixar moito dela, non é tan interesante como foi a súa, e dubido que isto vaia cambiar axiña. Por iso, estas liñas que escribo van dirixidas fundamentalmente a min mesmo, pero mentiría se dixese que non quero que as lea ninguén: sodes libres de le-las miñas palabras, e se vos parecen interesantes e tedes algún comentario, prégovos que o deixedes no espazo pra comentarios que figura no final de cada entrada. Finalmente, non podo dicir, coma Scott, que levo toda a vida botando en falta non ter escrito un diario, pois si que teño escrito diarios ao longo da miña vida, anque non os mantivese por moito tempo, e ademais, aínda non vivín tantos anos coma Sir Walter cando iniciou o seu diario como pra poder dicir que ese pensamento me vén perseguindo toda a vida. Á miña idade, iso sería unha esaxeración.

O meu único propósito neste caderno de notas virtual, como xa indica o seu título, é dar voz ás miñas teimas. Se queredes escoita-la miña voz, alégrome; se non, pois tampouco pasa nada. As entradas deste diario son unha pequena fiestra aberta aos meus pensamentos e ás miñas reflexións, máis nada. Polo de agora, nin vós sabedes nada de min nin eu sei nada de vós; ao longo do tempo (quen sabe?) se cadra iso pode cambiar. Mais non é certo que non sabedes nada de min: sabedes o que di o título. Sabedes que teño teimas, si, pero quen non as ten? Tamén sabedes que son galego, e eu engado: das Rías Baixas, pois nacín perto da cidade de Vigo. E tamén sabedes que vivo nos Estados Unidos: si, e xa levo unha chea de anos vivindo neste país, onde traballo como profesor nunha universidade. Mesmo casei eiquí e a miña muller e máis eu voltamos a Galiza sempre que témo-la ocasión: a ela gústalle moito e a min gústame que lle guste, como tamén é certo que a ela lle gusta que a min me guste a cidade na que vivimos eiquí. É curioso, pero un pode ter dous fogares, dúas terras coas que se identifica, sen que ningunha desas dúas terras entren en conflicto en ningún intre. Iso é algo que descubrín hai xa moito tempo.

Finalmente, quero dicirvos que non escribo baixo o meu verdadeiro nome, senón que pra iniciar este diario escollín un nom de plume co que me identifico totalmente, pois ten relación con Portugal, unha terra á que me sinto moi próximo: os diferentes compoñentes do pseudónimo lémbranme á cidade de Valença do Minho, perto da que nacín, e á música portuguesa na que sempre tiven un profundo interese. Utilizar un pseudónimo non debe resultar estraño neste mundo da Internet no que o anonimato é tan común. Ademais, o nome é o único ficticio: aquilo do que falo é verdade, existe. E, por suposto, eu tamén existo. Benvidos a este meu lar e grazas por escoitar (é dicir, ler) estas miñas teimas.

O Teotónio.